درس نهم                           مثل آیینه

بیت :

• آینه ، چون نقش تو بنمود راست                خود شکن ، آیینه شکستن خطاست  (نظامی گنجه ای) 

معنی :

اگر آینه ، عیب های تو را به درستی نشان داد ، نباید آینه را بشکنی ، بلکه درست آن است که خودت را اصلاح کنی.

آرایه :

راست و خطا : تضاد / بیت ضرب المثل ( امثال و حکم ) است./خود شکستن : کنایه از اصلاح کردن خود

« شکن » و « شکستن » هم خانواده است.

 توجه :

« آیینه » و « آینه » ، جناس نیستند چون که تفاوت معنایی به وجود نمی آورند.

 تاریخ ادبیات :

نظامی گنجه ای : شاعر قرن ششم که علاوه بر دیوان شعر ، پنج مثنوی دارد که به پنج گنج یا خمسه نظامی معروف اند و می تواند آن ها را به اختصار در کلمه ی « ملخ ها » معرّفی کرد.

1- مخزن الاسرار 2- لیلی و مجنون 3- خسرو شیرین 4- هفت پیکر  5- اسکندر نامه

قالب شعر : قطعه

شعر از : پروین اعتصامی

تاریخ ادبیات :

پروین اعتصامی : ( 1320 - 1285 هـ . ش ) بانوی شاعر که شعرش از بهترین نمونه های  شعر تعلیمی محسوب می شود.

• جوانی گه که کار و شایستگی است             گه خود پسندی و پندار نیست 

معنی :

دوره ی جوانی ، هنگام کار و نشان دادن لیاقت است . زمان تکبّر و خیال پردازی نیست.

لغت :

گه : زمان (مخفّف گاه / شایستگی : لیاقت ، شایسته بودن / خودپسندی : غرور و خودخواهی / پندار : خیال ، وهم

نکته دستوری :

جوانی و شایستگی : مشتق / خودپسندی : غرور و خودخواهی / پندار : خیال ، وهم

• چو بفروختی ، از که خواهی خرید ؟              متاع جوانی به بازار نیست 

معنی :

اگر دوران خوش جوانی را از دست دادی ، دیگر نمی توانی آن را به دست بیاوری ، زیرا جوانی را در هیچ کجا نمی فروشند.

لغت :

متاع : کالا ، جنس

آرایه ادبی :

متاع جوانی : اضافه تشبیهی / فروختن و خریدن و متاع و بازار : مراعات نظیر / بازار : استعاره از دنیا

نکته دستوری :

بفروختی : ماضی ساده ( ساخت قدیم) / که : (چه کسی ) ضمیر پرسشی / خواهی خرید : فعل مستقبل ( آینده )

• غنیمت شمر ، جز حقیقت مجوی                 که باری است فرصت ، دگر بار نیست

معنی :

قدر  جوانی خودت را بدان و به دنبال حقیقت باش ، زیرا ، فرصت زندگی برای هرکس یک بار ، بیش تر نیست.

لغت :

باری : یک بار / فرصت : وقت مناسب برای انجام کاری

نکته دستوری :

در مصراع دوم ، فعل های « است » اسنادی است و « باری » مسند

• مپیچ از ره راست بر راه کج                چو در هست ، حاجت به دیوار نیست

 معنی :

همان طوری که برای داخل شدن از در استفاده می شود نه دیوار ، تو هم تا وقتی که راه راست وجود دارد از بی راهه نرو . ( از راه راست منحرف نشود و به سمت کارهای ناشایست نرود.)

 آرایه :

راست و کج : تضاد / در و دیوار : مراعات نظیر / بر و در : جناس / راه راست به در و راه کج به دیوار تشبیه شد. / مصراع دوم تمثیل است.

 نکته دستوری :

مپیچ : فعل نهی / هست به معنی وجود داشتن ، فعل غیر اسنادی

• ز آزادگان ، بردباری و سعی                بیاموز ، آموختن ، عار نیست

 معنی :

از انسان های جوان مرد ، شکیبایی و تلاش را یاد بگیر و بدان که آموختن از انسان های دیگر ، ننگ نیست.

 لغت :

آزادگان : جوانمردان ، وارستگان / بردباری : شکیبایی / سعی : تلاش / عار : ننگ ، عیب ، باعث سرافکندگی

 نکته دستوری :

آزادگان و آموختن : مشتق / بردباری : مشتق - مرکب / سعی : ساده / بیاموز : فعل امر / عار : مسند

• به چشم بصیرت به خود ، در نگر                  تو را تا در آیینه ، زنگار نیست

 معنی :

تا وقتی که ، دل تو دچار آلودگی گناه نشده با بینش و بصیرت در وجود خودت و کارهایت ، اندیشه کن.

 لغت :

بصیرت : بینش ، بینایی / زنگار : زنگ ، تیرگی

 آرایه :

چشم و نگر : مراعات نظیر / آیینه : استعاره از دل / زنگار : استعاره از تیرگی ، لغزش و گناه / تکرار «ر»  : واج آرایی

 نکته ی دستوری :

درنگر : فعل پیشوندی / تا ( وقتی که ) : پیوند وابسته ساز / « را » : فکّ اضافه تا در آیینه تو / نیست ( وجود ندارد ) : فعل غیر اسنادی

• همی دانه و خوشه ، خروار شد                            ز آغاز ، هر خوشه خروار نیست

 معنی :

قطعاً با جمع شدن دانه ها و خوشه ها ، خرمن به وجود می آید. هیچ دانه و خوشه ای در آغاز ، خرمن و خروار نبوده است.

 لغت :

خوشه : چند دانه ی به هم پیوسته / خروار : واحد اندازه گیری وزن ، مقداری زیاد از هر چیز

 آرایه :

دانه و خوشه و خروار : مراعات نظیر / تکرار « خ » : واج آرایی / تکرار واژه های خوشه و خروار : تکرار

 نکته ی دستوری :

« همی » در اینجا به معنی « قطعاً » و « همانا » است و قید تأکید می باشد.

 توجه :

 این بیت ، یادآور ضرب المثل « قطره قطره ، جمع گردد وان گهی دریا شود. » است. در ادبیات فارسی به بیتی یا جمله ای که ضرب المثلی را به یاد بیاورد ، آرایه ی تمثیل می گویند.

 نکته ی دستوری :

خوشه و دانه : ساده / خروار در مصراع اول و دوم ، مسند است.

 مفهوم کلی :

انسان ها باید برای رسیدن به هدف ها و موفقیت ها ، اندک اندک و گام به گام ، قدم بردارند.

• همه کار ایّام درس است و پند            دریغا که شاگرد هشیار نیست

 معنی :

روزگار ، سراسر درس عبرت است امّا ، افسوس که انسان آگاه و هوشیاری وجود ندارد که از این همه درس ، پند و عبرت بگیرد.

 لغت :

ایّام : جمع یوم ، روزها / دریغا : افسوس

 آرایه :

درس و شاگرد : مراعات نظیر / تلمیح به حدیث حضرت علی (ع) : ما اکثر العبر و اقل الاعتبار : عبرت ها چه بسیارند و عبرت پذیران ، اندک.

 نکته دستوری :

بیت از چهار جمله تشکیل شده است ./ در مصراع اوّل ، فعل « است » بعد از پند ، حذف شده / دریغا : اصوات « شبه جمله »

خود ارزیابی :

1- نویسنده به چه نوع ارتباط هایی در دوران نوجوانی اشاره کرده است ؟

ارتباط با خود ، یعنی توجه به لباس ، قد و قامت ، لاغری یا چاقی ، عواطف و احساسات درونی ؛ ارتباط با دیگران که وابسته به نیاز درونی اوست تا نقد و نظر دیگران را درباره ی رفتار و کردار خود بداند.

 2- ویژگی های مشترک آینه و دوست را بیان کنید.

هر دو در کمال راستی و صداقت ، عیب و حسن آدم را نشان می دهند و بازگو می کنند.

 3- به نظر شما چه ارتباطی میان متن و شعر درس وجود دارد ؟

هر دو آدمی را به غنیمت دانستن دوران جوانی و نوجوانی و تلاش در کسب خوبی ها و فضایل دعوت می کنند.

 4- .................................

دانش های زبانی و ادبی :

نکته اول :

خواندیم که جمله یکی از واحدهای زبان است که نهاد و گزاره و در بخش گزاره ، حداقل یک فعل دارد مثل «نوجوانی تولد دوباره ی انسان است » حال می خوانیم که جمله دو نوع است :

1- جمله ساده که یک فعل با معنایی کامل دارد مثل « خرمشهر ، آزاد شد » ، « کوچه های خراسان ، تو را می شناسند » و « بنی آدم اعضای یک پیکرند » .

2- جمله غیر ساده که ترکیبی از و یا چند جمله است وحداقل دو فعل دارد . مثال « پارسال به مشهد رفتم و یک هفته آن جا ماندم » ، « اگر بکوشی ، موفّق می شوی » ، « آمدم تا شما را ببینم » در این مثال ها جمله ی غیر ساده اول از دو جمله ساخته شده که هر یک از جملاتش به تنهایی معنای کاملی دارد ولی در جملات غیر ساده ی دوم و سوم ، جملات « بکوشی » و « شما را ببینم » به تهایی کاربرد ندارند و از نظر معنایی وابسته به جمله ی دیگر هستند.

نکته : جملات غیر ساده را حروف ربط یا پیوند به هم ربط می دهند.

نکته : حروف ربط یا پیوند دو نوع هستند :

1- وابسته ساز مثل « که ، تا ، چون ، زیرا ، اگر ، با این که ، همین که ، تا این که ، اگرچه و ... » که این حروف ، جملات مرکب یا غیر ساده ای می سازند که دو بخش « هسته » و « وابسته » یا « پایه » و « پیرو » دارند ، مثل : « چون شما اصرار کردید ، ایشان هم آمدند »

چون : حرف ربط / شما اصرار کردید : جمله وابسته / ایشان هم آمدند : جمله هسته

نکته : در این نوع جملات ، جمله ای که دارای حرف ربط وابسته ساز است ؛ جمله ی وابسته است.

نکته : گاه حرف ربط وابسته ساز ، حذف می شود مثل « آمدم [ که ] شما را ببینم »

آمدم : جمله هسته / که : حرف ربط محذوف / شما را ببینم : جمله وابسته

2- همپایه ساز : مهمترین حروف ربط همپایه ساز عبارتند از : « و ، امّا ، ولی ، یا ، لیکن ، پس و ... »

مثال :

هفته ی گذشته به کوه نوردی رفتیم ولی احمد نیامد / هوا سرد بود و باران نم نم می بارید.

 نکته دوم :

نقد در لغت یعنی ، جدا کردن سکه های خالص و ناخالص از یکدیگر ، در اصطلاح ؛ یعنی ، بررسی و بیان میزان درستی و نادرستی چیزی ، نقد باید درست و سنجیده باشد یعنی باید مبتنی بر دلایل معقول و منطقی باشد. هدف از نقد بهبود و اصلاح گفتار ، نوشتار و رفتار کسی است و اگر یک اثر ادبی را نقد کنیم به ان « نقد ادبی » گویند.

کار گروهی :

1- درباره ی مفهوم جمله ی « المومن مرآه المؤمن » و ارتباط آ« با درس بحث و گفت و گو کنید.

مفهوم این حدیث « المؤمن مرآه المؤمن = مؤمن آیینه ی مؤمن است. » این است که مؤمنان باید در اصلاح رفتار و گفتار یکدیگر بکوشند و معایب و محاسن خواهران و برادران دینی خود را به آن ها بگویند. در این درس هم دوستانی را که آدمی در دوره های مختلف زندگی از جمله جوانی و نوجوانی پیدا می کن مثل آیینه ای دانسته که می تواند موجب اصلاح بدی ها و کج رفتاری های انسان و تأیید و تحکیم خوبی ها و محاسن او باشد.

2- درباره ی جمله ی « رسم دوستی شکستن آیینه نیست ، درست آن است که خود را اصلاح کنیم» با هم بحث کنید.

برعهده دانش آموزان

3- برای نقد رفتار خود و دیگران به چه معیارهایی باید توجه کرد ؟

با صداقت و راستی بررسی شود ، هدف از این کار اصلاح رفتار شخص باید باشد ، گفته هایمان منطقی و همراه با دلیل و برهان باشد.

نوشتن :

1- سه جمله ی غیر ساده از متن درس بیابید و بنویسید.

الف - بهاو بگویید [که] کیست و چگونه است .

ب - این ارتباط به او کمک می کند تا به خودشناسی برسد.

ج- درست آن است که خود را اصلاح کنیم.

« نوجوان از طریق رابطه ی تازه ای که با خود و دیگران برقرار می کند ، شکفته می شود » ، « اهمّیّتی که نوجوان به طرز لباس پوشیدن ، نوع آرایش مو و ... می دهد ، بسیار اساسی است » ، « در دوستی ها نباید افراط کرد و نباید همه ی اسرار را به دوست گفت »

2- مترادف واژه های زیر را از درس بیابید و بنویسید.

غرور ، سعادت ، غوغا ، عیب ، نصیحت ، صبر

غرور ( خود پسندی ) ، سعادت ( نیک بختی ) ، غوغا ( هیاهو ) ، عیب ( نقص ) ، نصیحت ( پند ) ، صبر ( بردباری )

3- بیت های سوم و هفتم درس را به نثر ساده ، بازگردانید.

بیت سوم : [ جوانی را ] غنیمت بشمار و چیزی جز حقیقت را جست و جو نکن زیرا فرصت جوانی و عمر یک بار است نه دوبار.

بیت هفتم : با روی هم ریختن دانه ها و خوشه ها ، خرمن و خروار حاصل می شود و هیچ خوشه ای از ابتدا خروار نمی شود.

 4- پنج واژه ی ساده از متن درس بیابید و با آن ها یک بند درباره ی نوجوانی بنویسید.

« رابطه ، دیگران ، جسم ، روح ، تحوّل »

اگر تولّد را مثل پیدایی غنچه بدانیم ، می توانیم دوران نوجوانی و جوانی او را دوران شکوفایی استعداد های جسم و روح او بخوانیم دورانی که تحت تأثیر رابطه با دیگران ، آدمی دچار تحوّل و تکامل می شود و پس از گذشت سال ها هویّت و شخصیّت آدمی شکل می گیرد.

5- ویژگی های مشترک دوست و آیینه را که در خود ارزیابی این درس مطرح شد بنویسید.

پاکی ، صداقت ، شفّافیّت ، ارائه محاسن و معایب

6- املا

در کلماتی که به « ی » یا الف مقصوره ختم می شوند هنگامی که بعدشان صفتی یا مضاف الیهی بیاید به شکل « ا » نوشته می شوند مثل « عیسی ، مرتضی ، موسی » در ترکیبات « عیسا ی مسیح ، مرتضای علی ، موسای پیامبر