روان خوانی ( دوستی با ابلهان )

قالب شعر : مثنوی                    شعراز : مولوی

بیت 1: 

• خرس هم از اژدها چون وارهید         و آن کرم ، ز آن مرد مردانه بدید

معنی : 

وقتی که خرس از دست اژدها نجات پیدا کرد و آن لطف و بزرگواری را از آن جوان مرد، دید .

لغت : 

وارهید : آزاد شد ، رها شد / کرم : جوان مردی : بزرگواری ، بخشش

نکته ی دستوری : 

وارهید : فعل پیشوندی / بدید : فعل ماضی به شیوه ی قدیم .

بیت 2 : 

• چون سگ اصحاب کهف آن خرس زار      شد ملازم ، در پی آن بردبار

معنی: 

آن خرس ناتوان و ضعیف مانند سگ اصحاب کهف ، همراه آن مرد صبور ، رفت .

لغت : 

کهف : غار / زار : ضعیف، رنجور / ملازم : همراه / بردبار : صبور ، شکیبا

آرایه : 

چون سگ : تشبیه / تلمیح به اصحاب کهف

نکته ی دستوری : 

چون ( = مانند ) : حرف اضافه / سگ : متمّم

بیت 3 : 

• قصّه واگفت و حدیث اژدها          گفت : « بر خرس منه دل ، ابلها

معنی : 

آن جوان مرد ، داستان و حکایت دوستی اش را با خرس شرح داد. آن مرد رهگذر به او گفت : ای نادان ، به دوستی با خرس ، دل نبند .

لغت :

قصّه : حکایت ، داستان / حدیث : سخن / ابله : نادان

آرایه :

دل نهادن : کنایه از دل بستن و فریفته شدن

نکته ی دستوری :

واگفت ( = بازگفت ) : فعل پیشوندی

بیت 4 : 

دوستی ابله ، بتر از دشمنی ست          او به هر حیله که دانی ، راندنی ست ! »

معنی : 

دوستی با انسان نادان ، بدتر از دشمن است . باید به هر حیله و چاره گری او را از خودت ، دورسازی .

لغت : 

بتر : بدتر / حیله : نیرنگ ، چاره گری

آرایه : 

دشمنی و دوستی : تضاد / تکرار « ی» : واج آرایی

نکته ی دستوری : 

بتر : صفت تفضیلی و مسند

بیت 5 : 

• گفت : مهر ابلهان ، عشوه ده ،است          این حسودی من از مهرش ، به است

معنی :

گفت : دوستی آدم های نادان ، فریبنده می باشد و این حسادت کردن من از دوستی کردن با آنها بهتر است.

لغت : 

مهر : دوستی ، محبّت / عشوه : ناز و کرشمه ( در این جا به معنی فریب آمده .)

آرایه : 

در این بیت تشخیص وجود دارد چون صحبت درباره ی انسان و خرس است .

نکته ی دستوری : 

عشوه ده : صفت مرکب (= عشوه دهنده ) است . / « ش » در مهرش : مضاف الیه/ به : صفت تفضیلی و مسند / مهر ابلهان ، عشوه ده است : مفعول برای فعل گفت.

بیت 6:

• هی بیا با من ، بران این خرس را                             خرس را مگزین ، مهل همجنس را

معنی :

آگاه باش و با من بیا و این خرس را از خودت ، دور کن. خرس را برای دوستی انتخاب نکن و هم نوع خودت را ترک مکن.

لغت :

هی : لفظی است برای آگاهی ، آگاه باش / مگزین : انتخاب نکن / مهل : رها نکن ، ترک مکن

آرایه :

بیا و با : جناس / خرس و خرس : تکرار / خرس را مگزین : تشخیص

نکته ی دستوری :

هی : اصوات ( شبه جمله ) مگزین و مهل : فعل نهی / بیا و بران : فعل امر / هم جنس ( هم + جنس) : مشتق

بیت 7 :

• من کم از خرسی نباشم ، ای شریف                      ترک او کن ، تا منت باشم حریف

معنی :

ای انسانی بزرگوار و شرافتمند ، من کم ارزش تر از خرس نیستم ، او را رها کن تا این که من همکار و یاورت باشم.

لغت :

شریف : بزرگوار ، شرافتمند / حریف : رفیق ، همکار

آرایه :

شریف و حریف : جناس / نباشم و باشم : جناس

نکته دستوری :

شریف : منادا / تا : حرف ربط / من : نهاد / « َ ت » : ضمیر پیوسته که در نقش مضاف الیه به کار رفته = حریف تو

توجه :

در این بیت ، منظو زا « او » خرس است . در گذشته گاهی ضمیر شخصی را به غیر انسان ، نسبت می دادند.

بیت 8 :

• باز کفتش : « من عدوّ تو ، نی ام                 لطف باشد ، گر بیایی در پی ام

معنی :

مرد رهگذز ، دوباره به جوان گفت : من دشمن تو نیستم ، اگر به دنبال من بیایی ، سبب خیر و خوبی تو خواهد شد.

لغت :

عدو : دشمن / پی : دنبال

آرایه :

گر و در : جناس

نکته دستوری :

باز ( = دوباره ) : قید تکرار / « َش » : متمم ( = به او گفت ) / « اَم » در پی ام : مضاف الیه = پی من

بیت 9 :

• خشمگین شد با مگس ، خرس و برفت           برگرفت از کوه ، سنگی سخت زفت

معنی :

خرس از کار مگس ، خشمگین شد و رفت از کوه ، سنگ بسیار بزرگی و محکمی را برداشت .

لغت :

سخت : بسیار / زَفت : درشت

آرایه :

خشمگین شد خرس و برگرفتن سنگ : تشخیص / کوه و سنگ : مراعات نظیر / تکرار « گ » واج آرایی

نکته دستوری :

برفت : ماضی ساده / برگفت : فعل پیشوندی / سنگی زفت : موصوف و صفت ( گاهی در بین موصوف و صفت : قید قرار می گیرد.) / سخت : قید مقدار

بیت 10 :

• سنگ آورد و مگس را دید باز                         بر رخ خفته گرفته جای ساز

معنی :

سنگ را آورد و دید مگس دوباره بر روی صورت دوست خوابیده اش ، نشسته است.

آرایه :

ساز و باز : جناس

نکته دستوری :

خفته : صفت جانشین اسم (= مرد خفته )

بیت 11 :

• برگفت  آن آسیا سنگ و بزد               بر مگس ، تا آن مگس وا پس خزد

معنی :

خرس آن سنگ بزرگ را بلند کرد و بر مگس زد تا این که مگس از روی صورت مرد خفته دور شود.

لغت :

آسیا سنگ : سنگ بزرگ (سنگ آسیاب که بزرگ بوده و برای آرد غلات از آن استفاده می شد . ) / واپس خزد : دور شود.

آرایه :

تکرار « س » : واج  آرایی / مگس و مگس : تکرار / بزد و خزد : جناس

نکته دستوری :

آسیا سنگ : مرکّب / آن مگس : صفت و موصوف ( آن : صفت پیشین اشاره)

بیت 12 :

• سنگ ، روی خفته را خشخاش کرد                این مثل بر جمله عالم فاش کرد

معنی :

سنگ صورت جوان خفته را خرد و ریزریز کرد و این ضرب المثل را برای همهی مردم دنیا ، آشکار کرد

لغت :

خشخاش : نوعی گیاه دارای ساقه ی باریک و برگ های دراز و درشت و دندانه دار / مثل : ضرب المثل / جمله عالم : همه ی مردم / فاش : آشکار

آرایه :

روی مانند خشخاش شد : تشبیه

توجه :

خشخاش و فاش : قافیه / کرد و کرد : ردیف

بیت 13 :

• « مهر ابله ، مهر خرس آمد یقین                   کین او مهر است و مهر اوست کین »

معنی :

قطعا دوستی انسان نادان مانند دوستی خرس است ، دشمنی او دوستی است و دوستی او دشمنی.

لغت :

مهر : دوستی و محبّت / کین : کینه و دشمنی / یقین : قطعاً ، به درستی

آرایه :

مهر ابله مانند مهر خرس : تشبیه / کین و مهر : تضاد / تکرار مهر و کین : تکرار / این بیت ضرب المثل است.

نکته دستوری :

یقین : قید تأکید / در مصراع دوم به ترتیب ، مهر و کین ، مسند است.

بیت 14 :

• عهد او سست است و ویران و ضعیف              گفت او زُفت وفای او نحیف

معنی :

عهد و پیمان انسان نادان ، سست و خراب و ضعیف است و سخنش بی ارزش و وفای او ضعیف و ناپایدار است.

لغت : عهد : پیمان / گفت : سخن / زُفت : تند و بی ارزش / نحیف : رنجور ، نَزار

بیت 15 :

• گر خورد سوگند هم باور مکن         بشکند سوگند ، مرد کژ سخن

معنی : انسان نادان اگر قسم هم بخورد ، حرفش را باور نکن ، زیرا انسان دروغ گو ، قسمش را می شکند.

لغت :

سوگند : قسم / گژ سخن : دروغ گو

توجه :

کلمه سوگند ، در اصل ، آب و گوگرد است که در قدیم برای ثابت کردن بی گناهی ، می خورده اند.

بیت 16:

• چون که بی سوگند ، پیمان بشکند                گر خورد سوگند ، هم آن بشکند

معنی :

وقتی که انسان نادان بدون قسم خوردن ، عهد و پیمانش را می شکند ، قطعا اگر قسم هم بخورد باز هم پیمانش را می شکند.

ارایه :

سوگند ، پیمان و شکستن ، مراعات نظیر / تکرار سوگند و بشکند : تکرار

نکته ی دستوری : چون (= زماین که ، وقتی که ) : حرف ربط / پیمان : مفعول / هم (= نیز ، همانا ) : قید

تاریخ ادبیات :

مولوی (672- 604 هـ . ق ) مولانا جلال الدّین محمد بلخی از شاعران و عارفان بزرگ ایران در قرن هفتم است. کتاب عظیم « مثنوی معنوی » با 26000 بیت ( در شش دفتر سروده شد) که گنجینه ای از معارف اسلام است . معروف ترین اثر اوست . آرامگاه او در « قونیّه » ی ترکیه واقع است . مثنوی معنوی ، شامل حکایاتی است که مولانا با بیان آن ها مسائل دینی و عرفانی و حقایق معنوی را به زبان ساده و از راه تمثیل بیان می کند.